یکه‌تاز غزل‌سرا

سعدی، از یکه‌تازان عرصه‌ی شعر و ادب فارسی است و اشعارش اوج غزل عاشقانه. در قرن هفتم، عرفان رواج یافت و با توجه به اینکه سعدی به عرفان هم گوشه‌ی چشمی داشت اما در مجموع معشوق او زمینی است. وی سبک خراسانی را به سادگی و روانی به خدمت گرفت. از دیرباز شعر سعدی را «سهل و ممتنع» می‌نامند، اما نکته در این است که گرچه شعر وی به ظاهر ساده است اما ژرف‌ساخت بسیار هنری و ظریفی دارد. درست است که سعدی نکات اخلاقی و پندی خود را به ساده‌ترین صورت بیان می‌کند اما برای اهل فن به‌صورت شگفت‌آوری هنرنمایی می‌کند. خیلی از شاعران بزرگ ما سبک خاص خودشان را داشتند و دارند اما کمتر از آن‌ها توانستند رهبر یک جریان شعری باشند و سعدی به‌خوبی از عهده‌ی این مهم برآمد به گونه‌ای که تا به امروز وی سرآمد غزل عاشقانه است غزل وی، معیار غزل فارسی است.
سعدی در غزل‌هایش شور، شوق، هیجانات عاشق را به‌خوبی، ظریف و زیبا به تصویر می‌کشد به‌گونه‌ای که گاه فراموشمان می‌شود عاشق ِ این غزل، شاعریست در میان‌سالگی و یا پیری. هنگامی که گلستانش را می‌خوانیم، گاه با واعظی روبه‌رو هستیم که بسیار ساده و روان نکات اخلاقی را یادآوری می‌کند. انسان به ذات از انتقاد، پند و نصیحت دوری می‌کند اما در مواجهه با پند سعدی رو ترش نمی‌کنیم. سعدی به‌خوبی می‌تواند با سه بخش درونی ِ انسان ارتباط برقرار کند: کودک، والد، بالغ. از دیگر ویژگی‌های گلستان رعایت اعتدال است در به‌کاربردن لغات و ترکیبات عربی، تلفیق نظم و نثر و توجه به طول حکایات تا آنجا که از حوصله‌ی مخاطب خارج نباشد. بسیاری از مَثَل‌هایی که استفاده می‌کنیم همان جملات پر نغز ِ سعدی است.      
بوستان سعدی، مدینه‌ی فاضله‌ی اوست و سرشار از تجربه‌ها و روایات گذشتگان. از نظر سعدی، در ورای هر چیزی، نکته‌ای ژرف وجود دارد و رسالت انسان دریافتن ِ همان نکته است. در ده باب بوستانش، می‌توان راجع به هر مسئله‌ای نکات ِ بسیاری یافت. شاید اغراق نباشد اگر قرار باشد از تمامی آثار به جا مانده از گذشته تا امروز تنها یکی انتخاب شود، بوستان سعدی باشد؛ چراکه به هر باب آن رجوع کنیم دست‌خالی نمی‌مانیم. سعدی در کنار فردوسی، حافظ و مولانا جلال‌الدّین ارکان اربعه‌ی ادبیات فارسی را می‌سازند و پرچم شعر فارسی را تا همیشه، در جهان به اهتزاز درمی‌آورند.
صبر بسیار بباید پدر پیر فلک را / تا دگر مادر گیتی چو تو فرزند بزاید